Volkskrant - OPINIE - Arend Jan Boekestijn

Het Westen is naïef geweest over de Russische intenties en onbezonnen in de uitbreiding van de westerse invloedssfeer, schrijft Arend Jan Boekestijn. 'Nu is het tijd voor onderhandelen met Rusland.'



Net als Nicolaas I gelooft Poetin in een stevige binnenlandse politieke orde gebaseerd op patriottisme, de Russische orthodoxe kerk, een sterke centrale regering en een geheime dienst die dissidenten onderdrukt

In de antichambre van het Kremlin hangt een schilderij van tsaar Nicolaas I (1825-1855). Poetin is namelijk een groot bewonderaar van Nicolaas I. Zijn interesse in juist deze Tsaar biedt ons inzicht hoe het Westen het beste op Poetins politiek zou kunnen reageren. 

Poetins belangstelling voor Nicolaas I bevreemdt. Nicolaas I was immers geen groot veldheer noch heeft hij een groot stempel gedrukt op de Russische samenleving van die tijd. Ivan de Verschrikkelijke (1530-1588), Peter de Grote (1672-1725) of Catharine de Grote (1729-1796) hebben in dit opzicht betere papieren. 

Nicolaas I was geen begaafd autocraat maar hij had het geluk dat Rusland na de Napoleontische oorlogen een volwaardig lid werd van het Concert van Europa. En dat is precies waar Poetin van droomt. Na het uiteenvallen van de Sovjetunie snakt Poetin snakt naar internationale erkenning dat Rusland er nog steeds toe doet.

Poetin is ook ideoloog
Poetins bewondering voor Nicolaas I leert ons nog iets. Nadat Napoleon verslagen was ontwikkelde Nicolaas I zich tot een conservatieve ideoloog die ook Poetin heeft beinvloed. Poetin is namelijk behalve een kille machtspoliticus ook een ideoloog. Net als Nicolaas I gelooft Poetin in een stevige binnenlandse politieke orde gebaseerd op patriottisme, de Russische orthodoxe kerk, een sterke centrale regering en een geheime dienst die dissidenten onderdrukt. Poetin gelooft dat Rusland een christelijk doch autoritair lichtbaken is, superieur aan het seculiere decadente Westen en het atheïstische Oosten.

 
Velen in het Westen hoopten dat als wij maar vriendelijk waren Rusland een gewoon land zou worden dat zich aan internationale afspraken zou houden en de territoriale krimp zou accepteren
Zo heeft hij aan alle regionale gouverneurs verplichte lectuur voorgeschreven waarin het Russische exceptionalisme van elke pagina afspat. Het betreft hier De rechtvaardiging van het goede (1895) van  Vladimir S. Solovjov, De filosofie van de ongelijkheid (1923) van Nicolai Berdyaev, en Onze Taken (essays 1948-1954) van Ivan Ilyin.

Het is dus niet zo vreemd dat  de westerse verwachting dat Rusland onder Poetin een normaal westers land zou worden een illusie bleek te zijn. Velen in het Westen hoopten dat als wij maar vriendelijk waren Rusland een gewoon land zou worden dat zich aan internationale afspraken zou houden en de territoriale krimp zou accepteren. Tegelijkertijd hoopte het Westen dat het sommige voormalige Sovjetstaten in de Westerse invloedssfeer zou kunnen opnemen zonder dat Moskou in het geweer zou komen.

Geopolitieke omsingeling
Die twee illusies waren natuurlijk inconsistent. De eerste illusie was internationalistisch van aard gericht op een partnerschap met Rusland en de tweede kwam neer op een klassieke geopolitieke omsingeling. De anticipatie van beide illusies was echter gelijk. Rusland zou de Westerse opmars aanvaarden of pikken.

Tot ontzetting van het Westen blijkt nu dat Rusland geen mislukte westerse staat is maar een antiwesterse, revisionistische mogendheid die het westerse principe van nationale zelfbeschikking verwerpt. Overal waar Russische minderheden in de voormalige Sovjetstaten worden bedreigd, behoudt Rusland zich het recht voor om te interveniëren.

 
Zoals bleek in Georgië en nu in de Krim is niemand in het Westen bereid te sterven voor de Russische verkrachting van het volkenrecht
Met andere woorden de Russische intenties zijn ideologischer dan het Westen wilde geloven. Dat is een probleem want economische sancties werken beter bij een kille machtspoliticus dan bij een ideoloog. Europa is bovendien door de economische verwevenheid vooralsnog niet goed  in staat om effectieve sancties op te leggen. Kruisvaarders zullen dus ook militair moeten worden afgestopt.

De westerse militaire tegenmacht is echter zwakker dan Amerikaanse haviken zouden wensen. Zoals bleek in Georgië en nu in de Krim is niemand in het Westen bereid te sterven voor de Russische verkrachting van het volkenrecht.

Onderhandelingstafel
Indien deze analyse hout snijdt is het betreurenswaardig dat het Westen Poetin de toegang tot de G8 ontzegt zolang hij niet van koers verandert. Metternich ging met Nicolaas I verstandiger om. Poetin dient immers naar de onderhandelingstafel te worden gelokt en niet in het Chinese kamp worden geduwd.

Poetin dient tegenspel te krijgen maar niet op een wijze die de Wille zur Macht en mogelijkheden van het Westen overschat. Het is helder dat de Navo in actie moet komen als een bondgenoot wordt aangevallen. Oekraïne is echter geen Navo-lid. Indien Rusland erin slaagt om via sluipende annexatie grote delen te annexeren dan zou de indruk in Moskou kunnen postvatten dat de truc in het Balticum kan worden herhaald. Dat is zorgwekkend want F 16's kunnen weinig uitrichten tegen het ophitsen van de Russisch sprekende minderheden.

Sancties blijven dus belangrijk. Voorts verdient Oekraïne economische steun maar een EU-lidmaatschap of het sturen van militaire adviseurs en wapens is onverstandig. Poetin zal dat immers als argument gebruiken om verder te escaleren.

 
Het Westen is naïef geweest over de Russische intenties en onbezonnen in de uitbreiding van de westerse invloedssfeer
Ook zullen wij onze Navo-bondgenoten moeten steunen en militaire afschrikking herpositioneren. De Baltische staten en Polen, Hongarije, Tsjechische republiek en Slowakije dienen op onze militaire steun te kunnen rekenen. Een Amerikaans alternatief voor het Russische gas is daarbij cruciaal.

Zwak maar gevaarlijk
Rusland is zwak maar gevaarlijk tegelijkertijd. De gasprijs daalt en China rukt op in Centraal Azië. Rusland is een land in verval. Sancties bijten nog niet erg maar het Kremlin betaalt nu al een hoge prijs voor teruglopende investeringen en handel.

Het Westen is naïef geweest over de Russische intenties en onbezonnen in de uitbreiding van de westerse invloedssfeer. Indien het Westen zich hoedt voor toezeggingen die het niet kan waarmaken, kan het wellicht een nieuwe Koude oorlog voorkomen.  

Indien Oekraïne overigens niet zijn kernwapen had opgegeven voor een illusoire bescherming van de grenzen zat het land nu niet diep in de problemen. Het is maar goed dat het kabinet de motie van de Tweede Kamer om de JSF niet te voorzien van kernwapentaken naast zich neer heeft gelegd.

Arend Jan Boekestijn is als historicus verbonden aan de Universiteit Utrecht.